Sıfırdan Python dərsləri 2: VS Code ilə ilk Python proqramı və print qaydası

Birinci dərsdə əmrləri Python-a bir-bir yazdıq və nəticələri dərhal gördük. Amma o ekranın bir problemi var: pəncərəni bağladığınız an yazdığınız hər şey silinir. Üstəlik, eyni kodu fayla yazıb işlədəndə ekranda heç nə çıxmır. Niyə?

Bu dərsdə hər ikisini həll edirik. VS Code-u və Python əlavəsini quraşdırır, ilk .py faylımızı yadda saxlayır, proqramı həm düymə ilə, həm də terminaldan işlədir və sonda kiçik bir alış-veriş çeki proqramı yazırıq. Bu yazı YouTube-dakı Sıfırdan Python dərsləri seriyasının ikinci dərsinin yazılı variantıdır. Video türkcədir; şəkillər videodakı slaydlardır.

Keçən dərsin tapşırığı: Niyə bəzən bir yaş artıq çıxır?

Birinci dərsin tapşırığında 2026-dan doğum ilinizi çıxdınız. Bəzən yaşınızın bir artığı çıxırdı. Səbəbi budur: Python yalnız illəri çıxır, ad gününüzün bu il gəlib-gəlmədiyini bilmir. Ad gününüz hələ gəlməyibsə, əslində bir yaş kiçiksiniz. Bunu sonra tarix modulu ilə tam düzgün həll edəcəyik. Hələlik bunu yadda saxlayın: kompüter yalnız ona dediyinizi edir, qalanını təxmin etmir.

Niyə kodu fayla yazırıq?

Üç böyükdür işarəli ekran sınamaq üçün çox yaxşıdır, amma daimi deyil. Qiymət kalkulyatorunu sabah yenidən işlətmək istəsəniz, hər sətri yenidən yazmalısınız. Real proqramlar buna görə fayllara yazılır: faylı bir dəfə yazırsınız, istədiyiniz qədər işlədirsiniz. Bunun üçün bizə kod redaktoru lazımdır.

VS Code nədir, necə quraşdırılır?

Bu seriyada Visual Studio Code, qısaca VS Code istifadə edirik. Pulsuzdur; Windows-da, Mac-da və Linux-da işləyir. Burada üç ayrı hissəni qarışdırmamaq vacibdir:

1. VS Code: kodu yazdığımız redaktor.
2. Python əlavəsi: VS Code-a Python-u tanıdan hissə.
3. Python: kodu həqiqətən işlədən proqram. Onu birinci dərsdə quraşdırmışdıq.

Əlavə Python-u əvəz etmir; ikisi birlikdə işləyir.

Brauzerinizdə code.visualstudio.com ünvanına keçin. Səhifə kompüterinizə uyğun yükləmə düyməsini göstərir. Yükləyib açın və quraşdırmanı standart ayarlarla bitirin. Quraşdırmada Add to PATH kimi bir seçim görsəniz, işarəli qalsın; bu, VS Code-u terminaldan da aça bilməyinizi təmin edir. Menyular ingiliscə gələ bilər, ona görə yazıda düymələrin ingiliscə adlarını da veririk.

Layihə qovluğu və Python əlavəsi

Kod yazmazdan əvvəl bir qovluq hazırlayaq. Sənədlər qovluğunuzun içində python-dersleri adlı yeni qovluq yaradın; seriyadakı bütün fayllarımız burada olacaq. VS Code-da sol yuxarıdakı File (Fayl) menyusundan Open Folder-i seçin və bu qovluğu açın.

VS Code qovluqdakı faylların müəlliflərinə etibar edib-etmədiyinizi soruşa bilər. Qovluğu siz yaratmısınız və içində başqasının faylı yoxdur; etibar edirəm deyə bilərsiniz. Başqasından gələn qovluqda bu suala daha diqqətli cavab verin.

Növbə Python əlavəsindədir. Sol kənardakı dörd kvadratlı simvola klikləyin; bura əlavələr bölməsidir. Axtarış qutusuna Python yazın, naşiri Microsoft olan Python əlavəsini tapın və Install düyməsini basın. Oxşar adlı başqa əlavələr də çıxa bilər; naşirə mütləq baxın.

Əlavə kompüterinizdəki Python-u çox vaxt özü tapır. Tapmasa, sağ alt küncdə Python versiyasının yazıldığı yerə klikləyib siyahıdan seçə bilərsiniz.

İlk Python faylı: hesap.py

Soldakı fayl siyahısında qovluq adının yanındakı kiçik yeni fayl simvoluna klikləyin və fayla hesap.py adını verin. Sondakı .py çox vacibdir: bu uzantı kompüterə bunun Python faylı olduğunu bildirir. Uzantını unutsanız, fayl adi mətn faylı kimi davranır və rənglər gəlmir.

Yazmağa başlamazdan əvvəl iki rahatlıq. VS Code siz yazdıqca təkliflər göstərir: pr yazanda siyahıda print görünür, Tab ilə seçib qalanını yazmadan tamamlayırsınız. Mötərizə və ya dırnaq açanda bağlayanı da özü əlavə edir; vərdişlə bağlayanı yenə yazsanız, ikinci dəfə əlavə etmir, mövcud olanın üstündən keçir.

Fayl niyə heç nə göstərmir?

Keçən dərsdə yazdıqlarımızı fayla yazaq:

Ctrl + S ilə yadda saxlayın. Sekmədəki fayl adının yanında ağ nöqtə varsa, fayl hələ yadda saxlanmayıb; yadda saxlayanda nöqtə itir. İndi sağ yuxarıdakı üçbucaq şəkilli işlət düyməsini basın. Aşağıda terminal açılır və... heç nə çıxmır. Nə 5, nə də 4500.

Python xarab olmayıb. Bu, dərsin ən vacib fikridir. Üç böyükdür işarəli ekran söhbət kimidir: nəsə yazırsınız, Python nəticəni dərhal deyir. Fayl isə təlimat siyahısıdır. Python təlimatları yuxarıdan aşağı ardıcıl yerinə yetirir, amma siz istəməsəniz, ekrana heç nə yazmır. Hesablamaları etdi, nəticəni heç kimə göstərmədi.

Son sətri print(fiyat * adet) kimi dəyişin, yadda saxlayın və yenidən işlədin. İndi 4500 yazdı.

Python faylını terminaldan işlətmək

İşlət düyməsi əslində sizin yerinizə terminala bir əmr yazır. Eynisini özümüz də edə bilərik. Terminal açıq deyilsə, yuxarı menyudan Terminal > New Terminal seçin, bunu yazıb Enter basın:

Eyni nəticə gəldi. Bunu bilmək vacibdir, çünki sonra bəzi proqramları düymə ilə yox, terminaldan işlədəcəyik. Mac istifadə edirsinizsə, python yerinə python3 yazın.

Qəsdən xəta: "No such file or directory"

Terminala cd .. yazıb Enter basın; bu əmr bir üst qovluğa çıxır. Yenidən python hesap.py yazın. Python can't open file deyir, sonunda da No such file or directory: belə bir fayl tapmadım. Fayl silinməyib; biz yanlış qovluqdayıq. Terminal həmişə bir qovluğun içində işləyir və faylı orada axtarır. Geri qayıtmaq üçün cd python-dersleri yazın. İşlət düyməsi bu xətanı etmir, çünki faylın tam yerini özü yazır.

Şərh sətri və nəticəni səliqəyə salmaq

Kodun içinə qeyd yazmaq istəyirsinizsə, şəbəkə işarəsindən (#) istifadə edin. Şəbəkə işarəsindən sonra o sətrə yazılan hər şeyi Python nəzərə almır. Faylın ən üstünə # basit fiyat hesaplayici (sadə qiymət kalkulyatoru) yazın. Şərhlər bir həftə sonra faylı açanda nə etdiyinizi xatırladır. Bir sətri silmədən müvəqqəti söndürmək üçün də istifadə olunur: başına şəbəkə işarəsi qoyduğunuz sətir işləmir.

Python-da mətni ədədə vura bilərsiniz. print("-" * 30) ekrana yan-yana otuz defis yazır; nəticəni bölmək üçün rahat bir xətt. Boş sətir üçün içi boş print() kifayətdir.

Xəta mesajındakı sətir nömrəsini oxumaq

Fayllarda xətanı tapmaq daha asandır, çünki Python xətanın hansı sətirdə olduğunu deyir. Nümunə faylda beşinci sətirdə adet yerinə bir hərfi əskik adt yazdıq. İşlədəndə xəta mesajının üstündə faylın adı və line 5 yazılır. Altında xətalı sətrin özü, ən altda isə NameError: name 'adt' is not defined. Did you mean: 'adet'? Python yalnız xətanı tapmır, nə demək istədiyinizi də təxmin edir. VS Code-da sol kənardakı sətir nömrələrindən beşinci sətrə gedib düzəldin.

Mini layihə: Alış-veriş çeki proqramı

Öyrəndiklərimizi birləşdirib ilk kiçik proqramımızı yazaq:

Yadda saxlayıb işlədin; ekranda səliqəli bir çek çıxır: Kalem (qələm), 25 TL, 4 ədəd, cəmi 100 TL. Python dəyişən adlarında xüsusi hərflərə icazə verir, amma istifadə etməməyi tövsiyə edirik; ona görə ürün yox, urun yazdıq. Dırnaq içindəki mətnlərdə istənilən hərfi rahat işlədə bilərsiniz.

İndi əsl fərqi görək: qiyməti 30 edin, yadda saxlayın, işlədin. Cəm öz-özünə 120 TL olur. Sayı 10 edin; cəm 300 TL. Kodu bir dəfə yazdınız, istədiyiniz qədər dəyişib işlədirsiniz. VS Code-u bağlayıb yenidən açın: hesap.py yerindədir, heç nə itməyib.

Süni intellekt guşəsi: Kodu izah etdirin, dəyişdirtməyin

Başa düşmədiyiniz kodu, məsələn, başqasının yazdığı faylı süni intellektə izah etdirə bilərsiniz. Kodu yapışdırın və bunu əlavə edin:

Mən Python-a yeni başlamışam. Bu kodu sətir-sətir, sadə dillə izah et. Heç bir sətri dəyişmə və yeni kod əlavə etmə.

Son cümləni buraxmayın. O cümlə olmadan süni intellekt bəzən kodu düzəltməyə və ya təkmilləşdirməyə başlayır və siz nəyin niyə dəyişdiyini qaçırırsınız.

Tapşırıq: Üç məhsullu çek

Yeni fayl yaradın, adı liste.py olsun. İçinə üç məhsul yazın: hər biri üçün ad, qiymət və say dəyişəni. Qarışmasın deyə urun1, urun2, urun3 kimi nömrəli adlar istifadə edə bilərsiniz. Hər məhsulu bugünkü çek kimi ekrana yazdırın və ən altda ümumi cəmi göstərin. Həllini növbəti dərsin əvvəlində birlikdə edəcəyik.