İnternet kəsilsə nə olar? Okeanın dibindəki 1,5 milyon kilometr
Göndərdiyiniz şəkil peykə deyil, okeanın dibinə gedir. Ekranın Arxası 2-ci bölüm: sualtı kabellər, 1858-in on altı saatlıq mesajı, kabellər niyə qırılır və internetiniz niyə kəsilmir.
Amerikadakı birinə bir şəkil göndərirsiniz və bu, bir saniyə belə çəkmir. Çoxumuz elə bilirik ki, şəkil peykə qalxıb oradan qarşı tərəfə enir. Əslində şəkil peykə qalxmır; okeanın dibinə enir. 2022-ci ildə belə bir kabel qırıldı və bir ölkə otuz səkkiz gün ərzində dünya ilə əlaqəsini demək olar ki, tamamilə itirdi. Bəs sizin internetiniz niyə kəsilmir?
Bu yazı YouTube kanalımızdakı Ekranın Arxası (Ekranın Arkası) seriyasının ikinci bölümünün yazılı formasıdır. Birinci bölümdə Google-un cavabı necə tapdığını izah etmişdik; bu bölümdə o cavabın sizə necə çatdığına baxırıq. Təsvirlər videodakı səhnələrdir, video Türkiyə türkcəsindədir.
Qısaca:
- Qitələrarası internet trafikinin yüzdə 99-dan çoxu peykdən deyil, okeanın dibindəki kabellərdən keçir.
- Okeanlarda 1,5 milyon kilometrdən uzun kabel var; kabelin mərkəzində tük qədər nazik şüşə liflər işıq daşıyır.
- Dünyada hər il təxminən 200 kabel qəzası olur; üçdə ikisi köpəkbalığı deyil, balıqçı torları və gəmi lövbərləri ucbatından.
- İnternetiniz kəsilmir, çünki internet tək bir boru deyil, yollar şəbəkəsidir. Məsələn, təkcə Türkiyə sahillərinə beş ayrı kabel çatır.
Bulud yoxdur, peyk demək olar ki, yoxdur
İnternetdən danışarkən "bulud" deyirik: şəkillərimiz buludda, e-poçtlarımız buludda. Amma bulud göydə deyil. Başqa bir şəhərdə, bəzən başqa bir qitədə dayanan binalardakı kompüterlərdir. Bu binalara məlumat mərkəzi deyirik.
Qitələr arasındakı yol üçün də çoxumuzun ağlına peyk gəlir. Vəziyyət tam əksinədir. Dünyanın kabel xəritəsini hazırlayan TeleGeography tədqiqat şirkətinə görə qitələrarası məlumat trafikinin yüzdə 99-dan çoxu okeanın altındakı kabellərdən keçir. Peyklərin payı o qədər kiçikdir ki, sonuncu dəfə ölçüləndə ABŞ-ın beynəlxalq rabitə tutumunun yarım faizini belə tapmırdı.
TeleGeography-nin 2026-cı ilin əvvəlinə aid məlumatına görə okeanların dibində 1,5 milyon kilometrdən uzun kabel uzanır. Bu, Yer kürəsini 37 dəfə dolanmağa kifayət edir. Şirkət işləyən və tikintisi planlaşdırılan 600-dən çox kabel sistemini izləyir. Bu hekayə isə 160 ildən çox əvvəl, tək bir mesajla başladı.
1858: on altı saatlıq mesaj
İl 1858-dir. Atlantik okeanının ortasında iki gəmi görüşür, daşıdıqları kabelin uclarını birləşdirir və əks istiqamətlərə ayrılır: biri İrlandiyaya, digəri Kanadanın şərqindəki Nyufaundlend adasına. Arxalarında okeanın dibinə enən teleqraf kabeli qalır.
Avqustda Kraliça Viktoriya ABŞ prezidentinə 98 sözlük təbrik mesajı göndərir. Mesajın tamamının ötürülməsi təxminən on altı saat çəkir. Bu gün bir saniyəyə qət etdiyimiz yol o gün on altı saat aldı. Yenə də bu, inqilab idi: əvvəllər eyni xəbər yalnız gəmi ilə, günlərlə davam edən səyahətlə qarşı tərəfə keçə bilirdi.
Nyu-Yorkda xəbər böyük sevinclə qarşılanır və kabelin şərəfinə fişənglər atılır. Amma qığılcımlar bələdiyyə binasının damına sıçrayır və binanın günbəzi yanır. Sevinc uzun da sürmür: kabel cəmi bir neçə həftə işləyib susur. Ən çox deyilən səbəb mesajları sürətləndirmək üçün kabelə həddindən artıq yüksək gərginlik verilməsidir. Daimi əlaqə yalnız 1866-cı ildə qurulur.
Bağ şlanqı qalınlığında bir kabel
Bugünkü kabelin tam mərkəzində tük qədər nazik şüşə liflər var. Məlumat bu liflərdən elektrik kimi deyil, işıq kimi keçir. Şəkil, mesaj, video, hamısı çox sürətlə yanıb-sönən işığa çevrilir.
Okeanı keçən kabel yolunun böyük hissəsində bağ şlanqı qalınlığındadır. Dərin dənizdə basdırılmır, dibə olduğu kimi qoyulur. Sahilə yaxınlaşdıqca təhlükə artdığı üçün kabel dəniz dibinin altına basdırılır və üstünə əlavə polad zireh sarınır.
İşıq minlərlə kilometr yol gedərkən zəifləyir. Buna görə kabel boyu müəyyən aralıqlarla işığı yenidən gücləndirən cihazlar (təkrarlayıcılar) var. Onların elektriki də sahildən, kabelin içindəki mis keçiricidən gəlir; sahildəki stansiyalar bu keçiriciyə minlərlə volt verir.
Bu kabelləri kim çəkdirir? Əvvəllər demək olar ki, yalnız telefon şirkətləri. Bu gün yeni kabellərə ən çox sərmayə qoyanlar arasında Google, Meta, Microsoft və Amazon var. Google kabellərinə tarixi şəxsiyyətlərin adını verir: tamamilə özünə məxsus ilk qitələrarası kabeli iki Nobel mükafatı almış alim Mari Küri (Marie Curie) adını daşıyır; digərləri arasında proqramlaşdırmanın öncüllərindən Qreys Hopper (Grace Hopper) var. Bu kabellər ən azı 25 il işləyəcək şəkildə layihələndirilir.
Kabellər niyə qırılır? Köpəkbalığı deyil, lövbər
İnternetdə tez-tez yayılan bir cavab var: kabeli dişləyən köpəkbalıqları. Məntiqli səslənir, amma TeleGeography bunu bu mövzuda ən geniş yayılmış yanlış inanclardan biri sayır. Kabel qəzalarının qeydini aparan Beynəlxalq Kabel Mühafizə Komitəsinin (ICPC) məlumatına görə 2007-2014-cü illərdə köpəkbalıqları da daxil olmaqla balıq dişləmələri bircə kabel qəzasına belə səbəb olmayıb.
Əsl səbəb daha adidir. Dünyada hər il orta hesabla 200-ə yaxın kabel qəzası olur. Onların üçdə ikisi insan əli ilə baş verən qəzalardır: balıqçı gəmilərinin dibdə sürüdüyü torlar və gəmilərin dibə atdığı lövbərlər. Qalan qəzaların bir hissəsi təbiətdən qaynaqlanır.
Təbiətin ən maraqlı hekayələrindən biri 1929-cu ildə yaşandı. Noyabrda Kanada sahillərində, Qrand-Benks adlanan dayazlığın kənarında zəlzələ olur. Dibdəki teleqraf kabellərinin bəziləri dərhal qırılır. Əsl qəribəlik sonra başlayır: növbəti on üç saat ərzində kabellər bir-bir, hər biri əvvəlkindən daha uzaqda və daha dərində qırılmağa davam edir. Dayazlıqdakı kabellərin heç biri isə zədələnmir.
Bunun nə olduğu yalnız 1952-ci ildə aydınlaşır. Brus Hizen və Moris Yuinq qırılma saatlarını yan-yana qoyub sualtı uçqun tapırlar: zəlzələ dibdəki palçığı və qumu yerindən oynatmış, bu qarışıq yamacdan aşağı axmışdı. Sürəti üçün təxminlər saatda 60 ilə 100 kilometr arasındadır. Qırılan kabellər heç kimin enib baxa bilmədiyi dərinlikdə nələr baş verdiyini göstərən ölçü cihazına çevrilmişdi.
2022-ci ilin yanvarında Sakit okeandakı Tonqada dənizin altındakı vulkan püskürdü və ölkəni dünyaya bağlayan yeganə beynəlxalq kabel qırıldı. Əsas internet bağlantısı 38 gün kəsik qaldı; bu müddətdə rabitə peyk bağlantıları ilə məhdud şəkildə davam etdi.
Qırılan kabel necə təmir olunur?
Əvvəlcə təmir gəmisinin ora çatması lazımdır və bu bəzən günlər çəkir. Gəmi qırılma nöqtəsinin yaxınlığında uzun kəndirlə dibə qarmaq endirir və kabeli tutana qədər dibdə sürüyür. Kabelin bir ucu göyərtəyə çəkilir, sonra digər ucu. Tonqada gəmi təxminən 90 kilometrlik kabeli yeniləmək məcburiyyətində qaldı.
Sonra o tük qədər nazik şüşə liflər yırğalanan gəminin göyərtəsində yenidən birləşdirilir. Kabel sınaqdan keçirilir və geniş qövslə yenidən dibə buraxılır.
Sizin internetiniz niyə kəsilmir?
Hər il iki yüzə yaxın qəza olursa, internetiniz niyə kəsilmir? Cavabın bir hissəsi xəritədədir. Türkiyəni nümunə götürək: sualtı kabel xəritəsinə görə bu gün Türkiyə sahillərinə beş ayrı kabel çatır:
- KAFOS: Qara dənizdən Bolqarıstan və Rumıniyaya.
- MedNautilus: İstanbuldan Yunanıstan və İtaliyaya.
- SeaMeWe-5: Marmarisə enir; Fransadan Sinqapura qədər 16 ölkəni bir-birinə bağlayır.
- Turcyos-1 və Turcyos-2: Bozyazı və Samandağdan Şimali Kiprə.
2027-ci il üçün Qara dənizdə daha bir kabel planlaşdırılır. Qonşu ölkələrə quru yolu ilə gedən bağlantılar bu saya daxil deyil.
İnternet tək bir boru deyil, yollar şəbəkəsidir. Bir kabel qırılanda trafik digər kabellərə yönəlir; bəlkə bir az yavaşlayır, amma dayanmır. Tonqanın bədbəxtliyi də bu idi: dünyaya açılan yalnız bir kabeli var idi.
Bir də çoxumuzun düşünmədiyi qısa yol var. Çox izlənən videoları hər dəfə okeanın o tayından gətirmək əvəzinə Google internet provayderlərinin binalarına öz serverlərini qoyur və populyar məzmunu ora köçürür (Google Global Cache). Oynat düyməsini basanda video çox vaxt sizə yaxın yerdən gəlir; okeanı hər izləmədə deyil, çox vaxt yalnız bir dəfə keçir.
Saytınızın serveri haradadır?
Eyni qayda saytınıza da aiddir. Ziyarətçi saytınızı açanda sorğu saytınızın yerləşdiyi serverə qədər gedib-gəlir. Server Amerikadadırsa və müştəriləriniz Azərbaycandadırsa, hər açılışda bu yol okeanı iki dəfə keçir. İşıq şüşə lifin içində saniyədə təxminən 200 min kilometr gedir; bu çox sürətlidir, amma yol uzandıqca hər açılışa millisaniyələr əlavə olunur və səhifə açılarkən bu gediş-gəliş çox vaxt bir neçə dəfə baş verir.
Buna görə saytınızın serverinin hansı ölkədə olduğunu bilmək faydalıdır; bunu hostinq şirkətinizdən soruşa bilərsiniz. Ziyarətçiləriniz əsasən bir regiondadırsa, o regiona yaxın server adətən daha qısa yol deməkdir.
Özünüz ölçün: pulsuz SEO yoxlama alətimiz (ingiliscə) serverinizin ilk cavabı nə qədər tez verdiyini də göstərir (TTFB). Yarım saniyədən az yaxşı sayılır. Qeydiyyat tələb olunmur.
Növbəti bölüm: şifrəniz neçə saniyəyə sındırılır?
Bu gün bir şəklin səyahətinə çıxdıq: bulud yoxdur, peyk demək olar ki, yoxdur; okeanın dibində bağ şlanqı qalınlığında kabellər var və biri qırılanda bir gəmi yola çıxır. Bəs bu yolun sonunda, hesablarınızın qapısında nə dayanır? Hər gün yazdığınız şifrə. Ekranın Arxasının növbəti bölümündə bir şifrənin neçə saniyəyə sındırıla biləcəyinə baxırıq.
3-cü bölümü oxuyun: Şifrəniz neçə saniyəyə sındırılır? Güclü şifrənin ekran arxası
Mənbələr və əlaqəli səhifələr (ingiliscə)
- TeleGeography: Sualtı kabellər haqqında suallar (1,5 milyon km, qəzalar, quruluş, ömür)
- TeleGeography: yüzdə 99 iddiasının yoxlanması
- Sualtı kabel xəritəsi: Türkiyə
- National MagLab: 1858 Atlantik teleqraf kabeli
- Earth Magazine: 1929 Qrand-Benks və sualtı uçqunlar
- NPR: Tonqanın interneti 5 həftədən sonra bərpa olundu
- TeleGeography: Kabellər qırılanda nə olur?
- Google: Global Cache
- Ekranın Arxası 1-ci bölüm: Google necə işləyir?
- TurkWebSite YouTube kanalı: Ekranın Arxası seriyasının videoları (Türkiyə türkcəsində).
Saytınız nə qədər tez açılır?
Səhifənizin ünvanını yazın; server cavab müddətini, başlığı, təsviri və mobil uyğunluğu bir ekranda görün. Saytınız yavaşdırsa, birlikdə sürətləndirək.

























